سابقه جمعآوری و ذخیره آب باران در ایران به آبانبارهای سنتی بازمیگردد؛ این سامانهها قادر بودند آب باران را جمعآوری و در فصول خشک برای مصرف خانگی، کشاورزی و آبیاری فضای سبز ذخیره کنند. این دانش، پایهای برای طراحی سیستمهای مدرن جمعآوری، ذخیرهسازی و بهرهبرداری از آب باران در زیرساختهای شهری امروزی فراهم کرده است.
اخیراً، شهرداری شهر شیراز با یک حرکت نوآورانه و خلاقانه اقدام به احداث مخازن ذخیره آب باران در نقاط مختلف شهری کرده است تا آب حاصل از بارندگی برای آبیاری درختان، پارکها و فضای سبز عمومی، بهویژه در محل پارکها، جمعآوری و استفاده شود. در این سیستم، رواناب سطحی ناشی از بارندگی از طریق شیببندی مهندسیشده سطوح، کانالهای جمعآوری، دریچههای ورودی ، شبکه انتقال و لولههای ثقلی به مخازن ذخیره منتقل میشود. این مخازن به واحدهای پیشتصفیه شامل آشغالگیر، توریهای مکانیکی، حوضچه تهنشینی و فیلترهای چندمرحلهای مجهز هستند تا ذرات معلق، رسوبات و آلایندهها حذف شوند. آب ذخیرهشده سپس از طریق پمپهای کنترلی و شبکه توزیع، به سیستمهای آبیاری فضای سبز، بهویژه آبیاری قطرهای و کمفشار در پارکها منتقل میشود. این زیرساخت باعث کاهش رواناب هدررفته، کاهش وابستگی به منابع آب شرب، کاهش برداشت از آبهای زیرزمینی و افزایش تابآوری فضای سبز شهری در برابر تنشهای آبی میشود.
در شهرستان کنگاور، تابستان گذشته کمبود آب کافی برای آبیاری درختان و فضای سبز شهری موجب شد بخش قابل توجهی از پوشش گیاهی با تنش آبی شدید و خطر خشک شدن مواجه شود. این وضعیت نشاندهنده ضرورت ایجاد یک سیستم مدیریت یکپارچه منابع آب شهری است. در این راستا، پایش فنی و مستمر وضعیت چاههای موجود، اندازهگیری سطح ایستابی، ارزیابی دبی آبدهی، بررسی کیفیت آب و تحلیل روند افت منابع زیرزمینی ضروری است. در صورت کاهش ظرفیت تأمین آب، جابهجایی یا احداث چاههای جدید در مکانهای دارای پتانسیل هیدروژئولوژیکی مناسب، همراه با مدیریت برداشت، میتواند پایداری تأمین آب را افزایش دهد. همچنین استفاده از منابع مکمل مانند پساب تصفیهشده شهری و انتقال آب از منابع سطحی از طریق خطوط انتقال، ایستگاههای پمپاژ، مخازن ذخیره و واحدهای فیلتراسیون، نقش مهمی در تأمین آب پایدار فضای سبز دارد.
در کنار این منابع، احداث مخازن ذخیره آب باران در پارکها و نقاط شهری، یک راهکار فنی مؤثر برای ایجاد ذخیره استراتژیک آب محسوب میشود. این مخازن میتوانند بهصورت زیرسطحی یا نیمهمدفون در پارکها اجرا شده و آب بارندگی جمعآوریشده از سطوح اطراف را ذخیره کنند. آب ذخیرهشده پس از عبور از سیستمهای فیلتراسیون، از طریق پمپها و شبکه توزیع به سیستمهای آبیاری قطرهای، بابلر یا آبیاری زیرسطحی منتقل میشود. استفاده از سنسورهای رطوبت خاک، کنترلکنندههای هوشمند، شیرهای برقی و سامانههای زمانبندی خودکار باعث بهینهسازی مصرف آب، کاهش تلفات و افزایش راندمان آبیاری میشود. این سیستمها بهویژه در پارکها، که مصرف آب بالایی دارند، نقش کلیدی در پایداری پوشش گیاهی ایفا میکنند.
همچنین استفاده از پمپهای مجهز به سامانه تأمین انرژی خورشیدی میتواند استقلال انرژی سیستمهای پمپاژ را تضمین کرده و هزینههای بهرهبرداری را کاهش دهد. ترکیب مخازن ذخیره، شبکه انتقال، سیستمهای کنترل هوشمند، منابع جایگزین و پایش مستمر منابع آب، یک زیرساخت پایدار و مقاوم برای مدیریت فضای سبز شهری ایجاد میکند.
تدوین و اجرای یک برنامه جامع فنی شامل طراحی مخازن ذخیره آب باران، توسعه شبکه انتقال و توزیع، مدیریت منابع زیرزمینی، استفاده از منابع جایگزین، اجرای سیستمهای آبیاری هوشمند، پایش مداوم منابع آب و مدیریت بهرهبرداری، نقش اساسی در تضمین پایداری فضای سبز شهری، افزایش عمر پوشش گیاهی و ارتقای کیفیت محیط شهری دارد.
پیشنهاد میشود طرح احداث مخازن ذخیره آب باران و بهرهبرداری از منابع جایگزین شهری ، در شهرستان کنگاور نیز بهصورت فنی، عملیاتی اجرا شود، بهویژه در پارکها و فضاهای سبز عمومی، تا با ایجاد ذخیره پایدار آب، کاهش فشار بر منابع زیرزمینی و بهینهسازی مصرف، امکان حفظ و توسعه فضای سبز شهری در شرایط خشکسالی و کمآبی فراهم شده و پایداری محیط شهری در بلندمدت تضمین شود.
✍️ جواد سعیدی – کارشناس ارشد عمران