به گزارش پایگاه خبری تحلیلی سلام کنگاور، تعطیلی‌های مکرر مدارس در سال‌های اخیر از آلودگی هوا و شرایط نامساعد جوی گرفته تا شیوع بیماری‌های واگیردار و جنگ به یکی از چالش‌های آموزش و پرورش تبدیل شده است که پیامدهای آن تنها به عقب‌افتادن برنامه‌های درسی مربوط نیست و افت یادگیری، تشدید نابرابری آموزشی، کاهش سرمایه انسانی و خسارت‌های اقتصادی بلندمدت را به دنبال دارد.
گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش با عنوان بحران تعطیلی مدارس با اشاره به تجربه ایران و مقایسه آن با کشورهای دیگر بر ضرورت تدوین چارچوبی ملی برای مدیریت تعطیلی مدارس و جایگزینی تصمیم‌های موردی با ضوابط مشخص تأکید دارد.
تعطیلی مدارس در شرایط اضطراری همواره یکی از ابزارهای حفاظت از سلامت و امنیت دانش‌آموزان بوده است اما مسئله زمانی جدی می‌شود که این تعطیلی‌ها به تصمیم تکرارشونده تبدیل شود. گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش نشان می‌دهد که تعطیلی طولانی‌مدت مدارس می‌تواند آثار عمیقی بر کیفیت یادگیری، عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان و آینده اقتصادی کشور بر جای بگذارد.
تعطیلی مدارس موثر در افت عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان
بر اساس این گزارش بررسی عملکرد دانش‌آموزان در آزمون‌های بین‌المللی نشان می‌دهد میان مدت‌زمان تعطیلی مدارس و افت عملکرد تحصیلی رابطه‌ای مثبت وجود دارد به این معنا که هرچه مدت تعطیلی مدارس بیشتر باشد احتمال افت یادگیری نیز افزایش می‌یابد.
در بخشی از گزارش با استناد به داده‌های آزمون بین‌المللی پیزا ۲۰۲۲ و پژوهش‌های انجام‌شده در ۷۲ نظام آموزشی و با مشارکت بیش از ۳ میلیون دانش‌آموز به ارتباط میان مدت تعطیلی مدارس و کاهش عملکرد تحصیلی اشاره شده است.
بر اساس برآوردهای ارائه‌شده به ازای هر هفته تعطیلی کامل مدارس حدود ۰.۴۴ انحراف معیار از نمره ریاضی دانش‌آموزان کاسته می‌شود. همچنین در کشورهایی که تعطیلی مدارس طولانی‌تر بوده افت یادگیری بیشتری گزارش شده است به‌طوری که میزان افت یادگیری در کشورهای دارای کوتاه‌ترین تعطیلی‌ها حدود ۹ تا ۱۲ درصد و در کشورهای دارای طولانی‌ترین تعطیلی‌ها حدود ۱۷ تا ۲۳ درصد برآورد شده است.
ایران در جمع کشورهای دارای بیشترین تعطیلی مدارس
یکی از بخش‌های مهم گزارش به مقایسه مدت تعطیلی مدارس ایران با کشورهای مختلف در دوره همه‌گیری کرونا اختصاص دارد.
بر اساس داده‌های مؤسسه آمار یونسکو از ۱۶ فوریه ۲۰۲۰ تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۲ مدارس ایران در مجموع ۵۶۶ روز به‌صورت کامل یا نیمه‌تعطیل بوده‌اند. از این میزان157 روز تعطیلی کامل و ۴۰۹ روز تعطیلی نیمه‌وقت ثبت شده است.
بر مبنای این داده‌ها ایران از نظر مجموع روزهای تعطیلی مدارس در رتبه هجدهم در میان ۲۰۶ کشور قرار گرفته و در شمار کشورهایی با بیشترین میزان تعطیلی مدارس بوده است.
مقایسه این آمار با برخی کشورهای دیگر نیز قابل‌توجه است کره جنوبی با وجود ثبت ۵۵۳ روز تعطیلی کامل و نیمه‌تعطیل تنها ۷۹ روز تعطیلی کامل داشته است،در حالی که این رقم در ایران به ۱۵۷ روز رسیده است. میزان تعطیلی کامل مدارس در ایران تقریباً دو برابر کره جنوبی بوده است که در گزارش به استفاده بیشتر کره جنوبی از شیوه‌های آموزش نیمه‌حضوری و ترکیبی نسبت داده شده است.
در این مقایسه مجموع تعطیلی مدارس در امارات ۴۶۳ روز، ترکیه ۳۴۵ روز، آذربایجان ۳۴۲ روز، چین ۲۳۹ روز، فنلاند ۲۳۰ روز و ژاپن ۸۰ روز اعلام شده است.
فقر یادگیری در ایران به ۴۱.۵ درصد رسید
گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش در بخش دیگری به وضعیت عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان ایرانی و شاخص فقر یادگیری پرداخته است.
بر اساس داده‌های بانک جهانی و یونسکو، نرخ فقر یادگیری ایران در سال ۲۰۲۱ به ۴۱.۵ درصد رسیده است در حالی که این شاخص در سال ۲۰۱۶ حدود ۳۵.۲ درصد بود.
فقر یادگیری به وضعیتی اشاره دارد که دانش‌آموزان تا سن ۱۰ سالگی توانایی خواندن و درک یک متن ساده متناسب با سن خود را کسب نکرده‌اند. بر اساس جدول مقایسه‌ای گزارش، ایران در میان کشورهای منطقه نیز وضعیت مطلوبی ندارد و نرخ فقر یادگیری آن از کشورهایی مانند ترکیه، قطر، امارات و ارمنستان بالاتر است.
در همین گزارش با استناد به روند آزمون‌های بین‌المللی پرلز و تیمز، به افت عملکرد دانش‌آموزان ایرانی در حوزه‌های خواندن، ریاضی و علوم اشاره شده است. همچنین تحلیل ارائه‌شده درباره رابطه تعطیلی مدارس و افت عملکرد در آزمون پرلز جایگاه ایران را در میان کشورهای بررسی‌شده نامطلوب توصیف می‌کند.
تعطیلی مدارس چه هزینه‌ای به اقتصاد کشور تحمیل می‌کند؟
پیامدهای تعطیلی مدارس تنها به حوزه آموزش محدود نیست و می‌تواند آثار بلندمدتی بر اقتصاد و سرمایه انسانی داشته باشد.
بر اساس برآوردهای مطرح‌شده در گزارش، تعطیلی مدارس در دوره کرونا خسارت اقتصادی قابل‌توجهی در سطح جهان ایجاد کرده است. زیان اقتصادی جهانی ناشی از افت یادگیری در ۱۹۹ نظام آموزشی حدود ۱۷ تریلیون دلار برآورد شده است.
همچنین در سناریوی تعطیلی مدارس به میزان یک‌سوم سال تحصیلی، کاهش دائمی حدود ۱.۵ درصدی تولید ناخالص داخلی تا پایان قرن و افت میانگین ۳ درصدی درآمد مادام‌العمر افراد پیش‌بینی شده است.
در بخش مربوط به ایران نیز زیان اقتصادی بلندمدت ناشی از تعطیلی مدارس در دوره کرونا با برآوردی محافظه‌کارانه بین ۱.۳ تا ۲.۱ تریلیون دلار اعلام شده است.
این گزارش همچنین بر تشدید نابرابری آموزشی در نتیجه تعطیلی‌های طولانی‌مدت تأکید دارد و یادآور می‌شود دانش‌آموزانی که از امکانات آموزشی و اقتصادی کمتری برخوردارند، بیشتر در معرض آسیب‌های ناشی از وقفه در آموزش قرار می‌گیرند.
آلودگی هوا و ضرورت تعیین آستانه مشخص برای تعطیلی مدارس
یکی از دلایل تکرارشونده تعطیلی مدارس در ایران، آلودگی هواست که به‌ویژه در کلان‌شهرها در فصل پاییز و زمستان به یکی از عوامل اصلی توقف آموزش حضوری تبدیل می‌شود.
در گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش پیشنهاد شده است که تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس بر اساس سطوح مشخص شاخص کیفیت هوا یا AQI انجام شود و برای هر سطح اقدام متناسبی در نظر گرفته شود.
بر این اساس در شرایطی که شاخص کیفیت هوا در محدوده ۱۰۱ تا ۱۵۰ قرار دارد باید فعالیت‌های ورزشی در فضای باز متوقف و اقدامات لازم برای کنترل محیط داخلی مدارس انجام شود. در محدوده ۱۵۱ تا ۲۰۰ محدودیت فعالیت‌های خارج از کلاس و استفاده از تجهیزات مناسب تهویه مطرح شده است.
در سطوح بالاتر آلودگی نیز تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مقاطع پیش‌دبستانی و دبستانی و در شرایط بسیار خطرناک، تعطیلی کامل مدارس پیش‌بینی شده است.
این گزارش تأکید می‌کند که باید میان شرایط هشدار و وضعیت اضطراری تفاوت قائل شد و هر سطح از آلودگی نباید به تعطیلی کامل مدارس منجر شود. همچنین لازم است پروتکل واحدی با همکاری وزارت آموزش‌وپرورش، سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاه‌های مرتبط تدوین شود.
تعطیلی مدارس در شرایط جوی و تصمیم‌گیری بر اساس سطح هشدار
رویدادهای شدید آب‌وهوایی از دیگر عوامل تعطیلی مدارس هستند که در گزارش مورد توجه قرار گرفته‌اند.
بر اساس چارچوب پیشنهادی در سطح هشدار زرد مدارس باید برای شرایط احتمالی آماده شوند و اطلاع‌رسانی لازم به خانواده‌ها صورت گیرد. در سطح نارنجی، امکان تعطیلی احتیاطی مدارس در مناطق درگیر و هماهنگی برای حمل‌ونقل دانش‌آموزان مطرح است و در سطح قرمز تعطیلی کامل مدارس در مناطق بحرانی و ایمن‌سازی ساختمان‌ها پیشنهاد شده است.
در این چارچوب علاوه بر دما و میزان بارش شاخص ترکیبی دما و سرعت باد نیز باید مورد توجه قرار گیرد چراکه ترکیب این دو عامل می‌تواند احساس سرمای شدیدتر و خطرات بیشتری برای دانش‌آموزان ایجاد کند.
در گزارش پیشنهاد شده است وزارت آموزش‌وپرورش با اتصال سامانه تصمیم‌گیری مدارس به داده‌های سازمان هواشناسی و پایگاه اطلاعات حمل‌ونقل دانش‌آموزی، آیین‌نامه‌ای ملی برای تعطیلی مدارس در شرایط جوی تدوین کند.
تعطیلی در زمان شیوع بیماری‌ها؛ آموزش ترکیبی به جای توقف کامل
شیوع بیماری‌های واگیردار نیز از جمله عواملی است که می‌تواند ادامه فعالیت مدارس را با محدودیت مواجه کند.
گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش برای مواجهه با این شرایط، چهار سطح از وضعیت بهداشتی را در نظر گرفته است از موارد پراکنده و قابل‌کنترل تا بحران فراگیر ملی.
در شرایط کنترل‌شده، اقداماتی مانند رعایت بهداشت فردی و پایش غیبت دانش‌آموزان پیشنهاد شده است. در سطح انتقال اجتماعی، استفاده از ماسک، فاصله‌گذاری، غربالگری و محدودسازی تجمعات مورد توجه قرار می‌گیرد.
در صورت افزایش شیوع و فشار بر نظام درمان، تعطیلی موردی یا آموزش ترکیبی و در شرایط بحرانی فراگیر، تعطیلی کامل همراه با آموزش برخط پیش‌بینی شده است.
در این گزارش تأکید شده است که تصمیم درباره تعطیلی باید متناسب با سطح خطر و با در نظر گرفتن راهکارهای جایگزین اتخاذ شود تا در صورت امکان آموزش بدون توقف کامل ادامه یابد.
بخش دیگری از گزارش به تعطیلی مدارس در شرایط جنگی اختصاص دارد و تجربه نظام آموزشی اوکراین به‌عنوان نمونه‌ای از مدیریت آموزش در شرایط بحران بررسی شده است.
بر اساس این بخش، در مناطق در معرض خطر اما بدون حمله مستقیم، آموزش ترکیبی و از راه دور همراه با آماده‌سازی پناهگاه‌ها پیشنهاد شده است. در مناطقی که زیر آتش فعال قرار دارند، استفاده از کلاس‌های مستقر در پناهگاه‌ها و فضاهای زیرزمینی مورد توجه قرار گرفته و در مناطق اشغال‌شده یا دارای تخریب گسترده زیرساخت‌های آموزشی، مدارس ماژولار و مراکز یادگیری دیجیتال به‌عنوان راهکار جایگزین معرفی شده‌اند.
در این الگو، نظام آموزشی تاب‌آور بر سه سطح استوار است: سطح ملی برای سیاست‌گذاری و تأمین منابع، سطح استانی برای مدیریت نیروی انسانی و فضاهای آموزشی جایگزین و سطح مدرسه برای ارائه آموزش متناسب با شرایط بحران و حمایت روانی و اجتماعی از دانش‌آموزان.
گزارش تأکید می‌کند که در مناطقی که در هیچ‌یک از سطوح خطر قرار ندارند، آموزش حضوری باید به‌طور کامل ادامه پیدا کند.
تصمیم نهایی درباره تعطیلی مدارس با نهادهای آموزشی باشد
یکی از مهم‌ترین پیشنهادهای گزارش، تعیین مرجع مشخص برای تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس است.
بررسی تطبیقی ۱۱ کشور در این گزارش نشان می‌دهد که تصمیم نهایی درباره تعطیلی مدارس در کشورهایی مانند آلمان، فرانسه، انگلستان، ایتالیا، فنلاند، ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور، ترکیه و آمریکا با نهادهای آموزشی است.
بر اساس این بررسی، سازمان هواشناسی، نهادهای محیط زیستی و دستگاه‌های بهداشتی اطلاعات و راهنمایی‌های تخصصی را در اختیار مسئولان قرار می‌دهند، اما مرجع نهایی تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس نیستند.
در گزارش پیشنهاد شده است که در ایران نیز وزارت آموزش‌وپرورش مرجع اصلی تصمیم‌گیری باشد و سایر دستگاه‌ها نقش اطلاعاتی و مشورتی ایفا کنند.
سه پیشنهاد برای پایان تعطیلی‌های سلیقه‌ای مدارس
در جمع‌بندی گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش، با اشاره به آثار آموزشی، اجتماعی و اقتصادی تعطیلی‌های طولانی‌مدت بر ضرورت گذار از واکنش‌های موردی به مدیریت نظام‌مند بحران تأکید شده است.
بر همین اساس سه پیشنهاد اصلی برای اصلاح وضعیت تعطیلی مدارس مطرح شده است:
نخست، واگذاری تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس به وزارت آموزش‌وپرورش به‌عنوان متولی اصلی نظام تعلیم و تربیت کشور.
دوم، تشکیل کارگروهی با مسئولیت وزارت آموزش‌وپرورش و مشارکت دستگاه‌هایی مانند وزارت بهداشت، سازمان هواشناسی و سازمان حفاظت محیط زیست برای تدوین راهنمای واحد و شفاف درباره تعطیلی مدارس در مواجهه با چهار عامل اصلی شامل آلودگی هوا، رویدادهای شدید آب‌وهوایی، بیماری‌های واگیردار و جنگ. بر اساس پیشنهاد گزارش، این کارگروه باید ظرف یک ماه چارچوب پیشنهادی را تدوین و برای تصویب و ابلاغ به هیئت وزیران ارائه کند.
سوم، ممنوعیت تصمیم‌گیری‌های موردی و سلیقه‌ای در سطح استان‌ها و شهرستان‌ها و الزام همه مناطق به پیروی از آستانه‌ها و ضوابط مصوب ملی با محوریت ادارات آموزش‌وپرورش.
در این گزارش همچنین به توصیه مشترک سازمان ملل متحد، سازمان جهانی بهداشت، یونسکو، یونیسف و بانک جهانی در سال ۲۰۲۱ اشاره شده است که بر اساس آن مدرسه باید نخستین مکانی باشد که بازگشایی می‌شود و آخرین مکانی باشد که تعطیل می‌شود.
بر این اساس تعطیلی مدارس در شرایط اضطراری باید بر پایه شواهد، سطح‌بندی خطر و ضوابط مشخص انجام شود و به جای توقف گسترده آموزش از ظرفیت آموزش ترکیبی، آموزش برخط و راهکارهای جایگزین استفاده شود چراکه استمرار آموزش علاوه بر حفظ کیفیت یادگیری بخشی از سرمایه‌گذاری کشور برای آینده نیروی انسانی است.
انتهای پیام/