به گزارش پایگاه خبری تحلیلی سلام کنگاور این اثر به دلیل جایگاه تاریخی، فرهنگی و معماری خود، یکی از شاخصترین نمادهای هویتی و میراث فرهنگی ایران و منطقه غرب ایران محسوب میشود و نشاندهنده مهارتهای مهندسی، طراحی شهری و فناوریهای پیشرفته دوران باستان است.
در سالهای ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۸ کاوشهای علمی نوین در محوطه انجام شد و به بررسی معماری، سیستمهای پیشرفته آبی، مسیرهای هدایت و ذخیره آب، سازههای ستوندار، نقشهای تزئینی و همچنین عملکرد اجتماعی–اقتصادی معبد پرداخته شد. این مطالعات نشان دادند که معبد نه تنها یک مرکز فرهنگی بوده، بلکه نقش مهمی در مدیریت منابع آبی، توزیع آب کشاورزی، تنظیم فعالیتهای اقتصادی پیرامون و ایجاد فضای تجمع اجتماعی برای جامعه محلی داشته است.
متأسفانه در سالهای اخیر کاوش و حفاریها متوقف شده و بخشهای گستردهای از معبد، از جمله سازههای زیرزمینی، مسیرهای توزیع آب و جبهه شمالی، هنوز ناشناخته باقی مانده است. توقف فعالیتهای علمی و فقدان برنامه مرمتی منسجم باعث شده فرصتهای پژوهشی، آموزشی و اقتصادی به شدت محدود شود و بخشی از سازهها و مصالح تاریخی در معرض آسیب قرار گیرد.
ادامه کاوشهای باستانشناسی و تحقیقات علمی سیستماتیک ضروری است، زیرا تنها از این طریق میتوان فناوریهای مهندسی، سیستمهای آبی و عملکرد اجتماعی–اقتصادی معبد را روشن کرد و دادههای مستند و معتبر برای پژوهشگران فراهم آورد. ناشناختههای موجود نه تنها ارزش علمی و پژوهشی معبد را افزایش میدهند، بلکه زمینه ثبت دائمی آن در فهرست جهانی یونسکو را فراهم میکنند و میتوانند به ارتقای گردشگری علمی، فرهنگی و تاریخی محوطه کمک کنند. مقایسه با آثار بزرگی مانند تخت جمشید نشان میدهد که پتانسیل گردشگری این اثر تاکنون به شکل مطلوب استفاده نشده و اقدامات فرهنگی و علمی برای معرفی آن به بازدیدکنندگان کافی نبوده است.
معبد آناهیتا پر از رازهای عجیب و ناشناخته است و تنها کاوشهای علمی میتواند بخشهای پنهان آن را آشکار کند. حفاظت و مرمت علمی باید با رویکردی چندجانبه انجام شود و شامل مطالعات دقیق سازهای، تحلیل مصالح، نقشهبرداری و اسکن سهبعدی، پایش دورهای وضعیت سازهها و سیستمهای آبی، و مرمت با حداقل دخالت انسانی و استفاده از مصالح مشابه دوران باستان باشد. این اقدامات نه تنها اصالت بنا را حفظ میکند، بلکه دوام و پایداری سازه را تضمین میکند و شرایط لازم برای ادامه کاوشهای علمی و پژوهشهای آینده را فراهم میآورد.
اگر بخواهیم معبد آناهیتا جایگاه تاریخی، فرهنگی و علمی خود را حفظ کند، بایستی اقدامات جامع و چندجانبهای اجرا شود که شامل ادامه کاوشهای باستانشناسی در بخشهای دستنخورده محوطه، مرمت علمی و سازهای و استفاده از مصالح مشابه دوران باستان ،همچنین ثبت مستندات دیجیتال، اسکن سهبعدی سازهها، پایش محیطی و تحلیل دورهای مصالح و ساختارها، همراه با برنامههای آموزشی و پژوهشی، از اهمیت ویژهای برخوردار است تا نه تنها اصالت و دوام بنا حفظ شود، بلکه این اثر فاخر بتواند جایگاه خود را به عنوان یک میراث جهانی فعال و قابل بهرهبرداری علمی، فرهنگی و گردشگری حفظ نماید.
رویکردهای آموزشی و پژوهشی بخش جداییناپذیر برنامه حفاظتی معبد آناهیتا هستند. همکاری با دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی، ایجاد کارگاههای تخصصی باستانشناسی و مرمت علمی، انتشار دادههای مستند و انجام مطالعات تطبیقی با دیگر آثار تاریخی، از جمله تخت جمشید، میتواند هم شناخت علمی از سازهها، سیستمهای آبی و عملکرد اجتماعی–اقتصادی معبد را افزایش دهد و هم جایگاه فرهنگی و گردشگری آن را تثبیت نماید.
در نهایت، تنها از طریق اجرای یک برنامه جامع و یکپارچه که شامل کاوش علمی سیستماتیک، مرمت دقیق سازهها، حفاظت و پایش مداوم سیستمهای آبی، مدیریت علمی گردشگری و اقدامات پژوهشی–آموزشی باشد، میتوان معبد آناهیتا را به یک میراث جهانی فعال و پایدار تبدیل کرد و جایگاه تاریخی، فرهنگی و علمی آن را برای نسلهای آینده تضمین نمود.
✍️ جواد سعیدی – کارشناس ارشد عمران