به گزارش پایگاه خبری تحلیلی سلام کنگاور مرتضی گراوند ؛ با تأکید بر ضرورت توجه ویژه به معبد آناهیتا به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی ایران، اظهار داشت: این مجموعه به‌دلیل ابعاد معماری، پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های گسترده گردشگری، شایسته جایگاهی در تراز تخت جمشید است و باید به یکی از اولویت‌های اساسی حوزه میراث فرهنگی استان کرمانشاه تبدیل شود.
وی افزود: اختصاص اعتبارات ویژه و تسریع در اجرای برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در طرح مدیریت معبد آناهیتا می‌تواند روند حفاظت، سامان‌دهی و توسعه این مجموعه را شتاب ببخشد؛ چراکه توجه به ظرفیت‌های این اثر تنها به حفاظت از یک بنای تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز تحول اقتصادی برای مردم محلی در شرق استان و حتی در سطح گسترده‌تر استان کرمانشاه باشد.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا با اشاره به مزیت‌های جغرافیایی و گردشگری این مجموعه، تصریح کرد: قرارگیری معبد آناهیتا در مسیر جاده تاریخی خراسان و دسترسی آسان به آن به‌دلیل واقع‌شدن در مرکز شهر کنگاور، از جمله ظرفیت‌های مهم این اثر برای توسعه گردشگری است.
گراوند خاطرنشان کرد: هدف ما این است که با پیگیری برنامه‌های حفاظتی، پژوهشی و زیرساختی، معبد آناهیتا به یک مرکز فعال گردشگری در استان تبدیل شود و ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی آن در خدمت توسعه منطقه قرار گیرد؛ امیدواریم با تأمین اعتبارات و تحقق برنامه‌های پیش‌بینی‌شده، این هدف در زمانی کوتاه‌تر از افق تعیین‌شده محقق شود.
ظرفیت گردشگری معبد آناهیتا فراتر از آمار بازدیدکنندگان
وی با اشاره به میزان بازدید گردشگران از این مجموعه، بیان کرد: میانگین سالانه بازدیدکنندگان معبد آناهیتا حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار نفر است؛ آماری که با توجه به اهمیت تاریخی و معماری این اثر، ظرفیت افزایش قابل‌توجهی دارد.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا افزود: آمار حضور گردشگران در کنگاور و معبد آناهیتا در طول سال با نوسان همراه است؛ کنگاور به واسطه برخورداری از محوطه باستانی مهمی مانند گودین‌تپه که در سطح بین‌المللی شناخته شده است، مورد توجه گردشگران و پژوهشگران قرار دارد و معبد آناهیتا نیز علاقه‌مندان خاص خود را دارد.
گراوند تکمیل زیرساخت‌های گردشگری و خدمات موردنیاز را از الزامات افزایش شمار بازدیدکنندگان دانست و گفت: این موضوع در حال حاضر از سوی پایگاه، وزارت میراث فرهنگی و مجموعه مدیریت استان کرمانشاه در دستور کار قرار دارد.
مسئولان به تخت جمشید غرب ایران توجه کنند
پرونده ثبت جهانی معبد آناهیتا در فهرست موقت یونسکو
وی درباره وضعیت ثبت جهانی این اثر تاریخی، عنوان کرد: معبد آناهیتا تاکنون در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت نرسیده، اما پرونده آن در فهرست موقت میراث جهانی قرار گرفته است.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا افزود: این اثر در کنار کاخ بیستون و عمارت خسرو در قصر شیرین، از جمله آثاری است که پرونده آن برای ثبت جهانی در فهرست موقت قرار دارد.
گراوند ادامه داد: تلاش ما بر این است که این آثار تاریخی در قالب یک پرونده زنجیره‌ای و با در نظر گرفتن ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی استان کرمانشاه برای ثبت جهانی معرفی شوند؛ به‌گونه‌ای که مجموعه‌ای از آثار شاخص استان، از شرقی‌ترین نقطه یعنی کنگاور تا غربی‌ترین محدوده در قصر شیرین، در قالب یک مجموعه مرتبط مورد بررسی قرار گیرند.
حفاظت فیزیکی مناسب و ضرورت تأمین اعتبارات ویژه
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای حفاظت از معبد آناهیتاگ بیان کرد: در سال‌های ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸، معبد آناهیتا به‌عنوان یکی از پنج پروژه بزرگ ملی ایران تعریف شد و نخستین دفتر باستان‌شناسی استان کرمانشاه نیز در همین مجموعه شکل گرفت.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا افزود: زنده‌یاد سیف‌الله کامبخش فعالیت‌های کاوش باستان‌شناسی این محوطه را آغاز کرد و از آن زمان تاکنون اقدامات مختلفی برای شناسایی، آزادسازی عرصه و حفاظت از اثر انجام شده است.
گراوند با اشاره به وضعیت عرصه تاریخی این مجموعه پیش از آغاز کاوش‌ها، تصریح کرد: در آن زمان بخش گسترده‌ای از عرصه معبد آناهیتا با واحدهای مسکونی پوشیده شده بود و بخش‌هایی از محوطه نیز در معرض تخریب و برداشت سنگ قرار داشت.
وی ادامه داد: برخی ساکنان محلی از سنگ‌های بنا برای تولید آهک استفاده می‌کردند و به همین دلیل در گویش محلی به این محدوده «گچ‌کن» گفته می‌شد؛ مکانی که سنگ‌های آن برای تأمین مواد اولیه کوره‌های آهک‌پزی برداشت می‌شد.
مسئولان به تخت جمشید غرب ایران توجه کنند
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا خاطرنشان کرد: تاکنون بیش از ۳۲۰ واحد مسکونی از عرصه معبد آناهیتا تملک و خریداری شده است که این اقدام نقش مهمی در فراهم‌کردن زمینه حفاظت و سامان‌دهی محوطه تاریخی داشته است.
گراوند وضعیت کنونی حفاظت فیزیکی این مجموعه را مطلوب ارزیابی کرد و گفت: در حال حاضر، محوطه از حصار پیرامونی برخوردار است و سامانه‌های حفاظتی، از جمله سیستم پیجینگ و دوربین‌های مداربسته، در آن مستقر شده‌اند؛ همچنین نیروهای یگان حفاظت به‌صورت مستمر در مجموعه حضور دارند و از این نظر، کنترل و حفاظت فیزیکی اثر در وضعیت مناسبی قرار دارد.
وی با اشاره به ضرورت تقویت برنامه‌های حفاظتی و زیرساختی، افزود: اگرچه در دو تا سه دهه گذشته توجه کافی به این اثر تاریخی صورت نگرفته است، اما در شرایط کنونی تلاش داریم با اجرای برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در طرح مدیریت و تأمین اعتبارات موردنیاز، جایگاه واقعی معبد آناهیتا را احیا کنیم.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا تأکید کرد: پیشبرد برنامه‌های حفاظتی، پژوهشی و زیرساختی به تخصیص منابع مالی و اجرای مرحله به مرحله طرح مدیریت وابسته است.
معماری سنگی کم‌نظیر معبد آناهیتا در ایران
گراوند در تشریح ویژگی‌های معماری معبد آناهیتا، گفت: این مجموعه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی ایران در شرق استان کرمانشاه است که از نظر ابعاد، ساختار معماری و شیوه به‌کارگیری مصالح سنگی، ویژگی‌های شاخص و کم‌نظیری دارد.
وی افزود: این مجموعه از معماری ساده اما بسیار حجیم و گسترده‌ای برخوردار است و ساختار اصلی آن بر سکویی عظیم با ابعاد حدود ۲۲۰ در ۲۱۰ متر استوار شده است؛ از نظر وسعت و حجم سازه‌های سنگی، معبد آناهیتا یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری سنگی باستانی در ایران به شمار می‌رود.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا با اشاره به شیوه ساخت این مجموعه، تصریح کرد: استفاده از بلوک‌های سنگی حجیم و تراش‌خورده، از ویژگی‌های برجسته معماری این بناست؛ اگرچه چنین شیوه‌ای در معماری یونان، روم و بخش‌هایی از آسیای صغیر نیز سابقه داشته، اما معبد آناهیتا از نظر ابعاد و ویژگی‌های ساختاری، نمونه‌ای کم‌نظیر در معماری ایران محسوب می‌شود.
مسئولان به تخت جمشید غرب ایران توجه کنند
گراوند با تشریح جزئیات معماری این اثر بیان کرد: در بخش جنوبی مجموعه، پلکانی دوطرفه وجود دارد که از نظر الگوی دسترسی، شباهت‌هایی با پلکان‌های تخت جمشید دارد و امکان صعود به سکوی فوقانی و بخش مرکزی بنا را فراهم می‌کرده است.
وی ادامه داد: سکوی اصلی مجموعه حدود ۲۲۰ در ۲۱۰ متر وسعت دارد و دیوارهای پیرامونی آن نزدیک به ۱۸/۵ متر پهنا دارند که با استفاده از سنگ‌های لاشه‌ای بزرگ احداث شده‌اند.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا با اشاره به بقایای معماری موجود در بخش‌های فوقانی بنا، خاطرنشان کرد: بر اساس شواهد باستان‌شناختی، در بخش فوقانی دیوارهای پیرامونی سکو، ردیفی از ستون‌ها قرار داشته است؛ درباره ویژگی‌های این ستون‌ها، شباهت‌هایی با شیوه دوریک در معماری یونان مطرح شده، اما ساختار و نحوه به‌کارگیری آن‌ها در معبد آناهیتا از ویژگی‌های خاص خود برخوردار است.
ابهامات تاریخی درباره هویت و کاربری معبد آناهیتا
گراوند درباره اختلاف‌نظرهای پژوهشی پیرامون هویت و کاربری این اثر تاریخی، گفت: در بررسی پیشینه معبد آناهیتا باید میان روایت‌های منابع مکتوب تاریخی و شواهد حاصل از مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناختی تمایز قائل شد.
وی افزود: در یکی از منابع مکتوب یونانی که به سال ۳۷ میلادی مربوط می‌شود، به وجود معبدی در شهر کنگوبار، کنگاور امروزی، برای آرتمیس، الهه یونانی، اشاره شده است؛ شخصیتی که در برخی برداشت‌های تاریخی با ایزدبانو آناهیتا تطبیق داده شده است.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا ادامه داد: پس از پایان دوره ساسانی و شکل‌گیری حکومت اسلامی، مورخان ایرانی و عرب در منابع خود از این مجموعه با عنوان کاخ خسرو یا قصر شیرین یاد کرده‌اند. با این حال، شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که محوطه معبد آناهیتا دارای بقایای فرهنگی و آثار متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله هخامنشی، اشکانی، ساسانی و دوره اسلامی است.
گراوند با اشاره به احتمال وجود پیشینه‌ای کهن‌تر برای کاربری مذهبی این محوطه، عنوان کرد: برخی اشاره‌های موجود در منابع آشوری، احتمال وجود معبدی در کنگاور در هزاره نخست پیش از میلاد برای ایزدبانو ایشتار را مطرح می‌کند؛ ایشتار در نظام اعتقادی میان‌رودان جایگاه مهمی داشته و این موضوع می‌تواند نشانه‌ای از پیشینه کهن باورها و کاربری‌های آیینی در این محدوده باشد.
مسئولان به تخت جمشید غرب ایران توجه کنند
وی با اشاره به ارتباط ساختار معماری موجود با دوره‌های تاریخی مختلف، تصریح کرد: با توجه به حجم سازه‌های سنگی، بلوک‌های تراش‌خورده و بقایای ستون‌های قطور فروریخته در محوطه، ساختار معماری موجود به تحولات دوره‌های اشکانی و ساسانی ارتباط دارد.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا افزود: بر اساس یکی از دیدگاه‌های پژوهشی، شکل‌گیری بنای فعلی از دوره اشکانی آغاز شده و در دوره ساسانی تکمیل و مورد بهره‌برداری قرار گرفته است؛ البته در این زمینه همچنان میان پژوهشگران اختلاف‌نظر وجود دارد.
گراوند با تشریح فرضیه‌های مطرح‌شده درباره کاربری این مجموعه، گفت: دو دیدگاه اصلی درباره هویت و کاربری معبد آناهیتا وجود دارد؛ بر اساس دیدگاه نخست، این بنا متعلق به دوره اشکانی و دارای کارکرد آیینی و مذهبی بوده و به‌عنوان پرستشگاهی برای ایزدبانو آناهیتا استفاده می‌شده است.
وی ادامه داد: در مقابل، برخی پژوهشگران معتقدند این مجموعه کاخی متعلق به دوره ساسانی و احتمالاً مرتبط با دوره حکمرانی خسرو دوم بوده است.
شواهد باستان‌شناختی و ضرورت تکمیل کاوش‌ها
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا با اشاره به نتایج مطالعات و آزمایش‌های انجام‌شده در این محوطه، اذعان کرد: نتایج مطالعات آزمایشگاهی و آزمایش‌های تاریخ‌گذاری به روش کربن ۱۴ نیز از وجود شواهد استقراری متعلق به دوره‌های مختلف، از هخامنشی تا قرون معاصر، در محوطه معبد آناهیتا حکایت دارد.
گراوند خاطرنشان کرد: برای پاسخ‌گویی دقیق‌تر به پرسش‌ها درباره زمان شکل‌گیری بنا، مراحل ساخت، تحولات معماری و کاربری آن، تکمیل کاوش‌های باستان‌شناختی ضروری است؛ چراکه بررسی لایه‌های فرهنگی، توالی استقراری و ارتباط میان یافته‌های باستان‌شناختی و ساختارهای معماری می‌تواند شناخت دقیق‌تری از تاریخ تحولات این محوطه ارائه دهد.
جایگاه آناهیتا در نظام اعتقادی ایران باستان
وی در ادامه با اشاره به جایگاه ایزدان و ایزدبانوان در نظام اعتقادی ایران باستان، بیان کرد: در باورهای ایرانیان باستان، برای عناصر و پدیده‌های مختلف طبیعت که در زندگی انسان نقش داشتند، جایگاه‌های ایزدی تعریف شده بود.
مدیر پایگاه ملی معبد آناهیتا افزود: برای نمونه، مهر یا میترا با خورشید و روشنایی ارتباط داشت، آناهیتا ایزدبانوی آب بود، وایو با باد پیوند داشت و رشن با مفهوم دادگری و عدالت مرتبط بود.
گراوند تصریح کرد: این باورها بر پایه احترام و تقدس نسبت به عناصر طبیعی شکل گرفته بود؛ عناصری که انسان باستان نقش آن‌ها را در تداوم و تحول زندگی خود مؤثر می‌دانست.
وی در پایان گفت: به‌تدریج، این مفاهیم در قالب ایزدان و ایزدبانوان با جایگاه‌ها و مراتب مشخص در نظام اعتقادی طبقه‌بندی شدند و در میان آن‌ها مهر یا میترا و ایزدبانو آناهیتا از جایگاه برجسته‌ای برخوردار بودند.
انتهای خبر/
منبع: شبکه اطلاع‌رسانی مرصاد